Opinie: verschenen in Binnenlands Bestuur, 13 juni 2008
Maandag, 30 maart 2009
ANPR rondom Zwolle
Het is een goed teken dat er (weer) gediscussieerd wordt over maatregelen en toepassingen van techniek ten behoeve van onze veiligheid. Dat is ook hard nodig. Steeds vaker zoekt de politie de randen van de wetgeving op. Het hacken van computers door de politie met behulp van virussen en Trojans is daar een voorbeeld van. Een woordvoerder van de Raad van Hoofdcommissarissen bevestigde op 17 mei 2008 het regelmatig hacken van computers van verdachten tegenover de Geassocieerde Persdiensten (GPD) als volgt: “We moeten kijken welke opsporingsmethode past bij de steeds verder voortschrijdende technologie. Dit valt daaronder.”
Door Frank Schouwstra (www.panopticam.nl)
Veranderende criminaliteitspatronen doen de roep om ingrijpende opsporingsmethoden toenemen. Technische ontwikkelingen en innovaties vergroten daartoe ook de mogelijkheden. Hacken en het ANPR rondom Zwolle zijn daar uitvloeisels van. ANPR staat voor Automatic Number Plate Recognition. Het is geen camera op zich, maar computersoftware dat aan een camera toegevoegd kan worden. De software zorgt ervoor dat heel snel heel veel foto’s van passerende auto’s gemaakt kunnen worden. Tegelijkertijd herkent de software de karakters op het nummerbord en zoekt het in een aangekoppelde database naar eenzelfde combinatie. Komt deze voor in de database dan spreken we over een ‘hit’ of ‘match’. Een database kan bijvoorbeeld bestaan uit een lijst van nummerborden van gestolen auto’s.
Vaak zijn de opsporingsmethoden met dit soort specifieke technieken niet gebaseerd op een specifieke bevoegdheidsverlenende wettelijke bepaling. Zo is het ANPR op de snelweg rondom Zwolle gebaseerd op de algemene taakstelling van artikel 2 van de Politiewet (PolW). Op basis van dat artikel worden de nummerborden van alle passerende auto’s geregistreerd en opgeslagen voor de duur van drie dagen. Het artikel beschrijft de algemene taken van de politie: “…in overeenstemming met de geldende rechtsregels te zorgen voor de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan hen die deze behoeven.” De daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde bestaat uit het handhaven van de openbare orde, onder gezag van de burgemeester, en uit de strafrechtelijke handhaving, onder het gezag van de Officier van Justitie.
Het registreren en vooral het bewaren van alle kentekens die het ANPR passeren impliceert echter dat de politie naast de strafrechtelijke handhaving ook nog andere doelen nastreeft. De heer Welten, Korpschef van Amsterdam-Amstelland, verwoordde het in zijn artikel in de Volkskrant van 10 mei 2008 als volgt: “Op knooppunten van de werkelijke en virtuele infrastructuur moet de politie controle kunnen uitoefenen op stromen van mensen, goederen, geld en informatie. Ik noem dat de ‘digitale slotgracht’. Het gaat hier niet om een onvoorwaardelijke toename van controle, maar om controle in verbinding met de veiligheid van burgers.” Dit beleid van controle houden op verplaatsingen (stromingen) van verdachten, en andere voor de politie interessante personen, heeft in de nota ‘Politie in ontwikkeling’ (2005) de naam ‘nodale oriëntatie’ gekregen. Met dat doel voor ogen is het handig om kentekens voor een langere duur te bewaren. Mocht er een misdrijf plaatsvinden in Zwolle dan kan de politie aan de hand van de ANPR gegevens kijken of er ‘verdachte’ auto’s rond de tijd van het misdrijf Zwolle in en/of uit zijn gereden. Maar ook als er geen misdrijf heeft plaatsgevonden dienen de ANPR gegevens als een bron van informatie. Rechercheurs van bijvoorbeeld de Bovenregionale Recherche maken aan de hand van die gegevens analyses die zicht moeten geven op verplaatsingen van verdachten en andere personen met een aandachtsvestiging. Deze analyses dienen de informatiegestuurde opsporing en zijn gericht op het kunnen nemen van strafvorderlijke beslissingen! In feite komt het er dan ook op neer dat de algemene taakstelling van art. 2 PolW ‘mede’ wordt gebruikt voor het gericht verzamelen van gegevens die een basis vormen voor het maken van specifieke analyses met strafvorderlijke doeleinden. Op deze wijze innovatieve technieken inzetten bij de opsporing om gegevens te genereren kan bij de rechter een verkeerde toepassing van bevoegdheden opleveren (détournement de pouvoir). Kortom: ongeacht het antwoord op de vraag of het opslaan van alle kentekens voor de duur van drie dagen (mits er niks met die kentekens aan de hand is) proportioneel is en of dit al dan niet een te grote inbreuk op de privacy oplevert, is de grondslag van art. 2 PolW voor het ANPR rondom Zwolle te algemeen, en daarom niet in ‘overeenstemming met de geldende rechtsregels’, en dus niet de juiste.
Het inzetten van ANPR op deze wijze is ook niet hetzelfde als cameratoezicht voor het handhaven van de openbare orde, zoals gesteld door de Korpschef van de politieregio IJsselland. De grondslag voor cameratoezicht is namelijk te vinden in de gemeentewet en valt zodoende onder de verantwoordelijkheid van de burgemeester en is een vorm van bestuurlijk toezicht. Het ANPR daarentegen heeft niet als doel het handhaven van de openbare orde, maar dient de preventieve en repressieve strafrechtelijk handhaving en (zoals hierboven omschreven) de strafvorderlijke opsporing. De opgeslagen kentekens en de opgeslagen beelden van het cameratoezicht vallen allebei wel onder hetzelfde wettelijk regime: de Wet politiegegevens. Waarom camerabeelden wel gebruikt mogen worden in een strafvorderlijk opsporingsonderzoek en ANPR gegevens (zoals hierboven omschreven) niet, ligt gelegen in het feit dat de gemeentewet in art. 151c, lid 7 daar formeel in voorziet.
